Ці патрэбна беларуская мова ў Праваслаўнай царкве: некаторыя высновы досведу служэння беларускамоўнай Літургіі

Аўтар: 
Святар Аляксандар Шрамко

Хутка будзе год, як на Міхайлаўскім прыходзе Мінска рэгулярна  ў адну з нядзель месяца служыцца Літургія на беларускай мове. Ёсць нагода падвесці некаторыя вынікі і высновы з гэтага вопыту.

Як наогул саспела ідэя арганізаваць беларускамоўную Літургію менавіта ў гэтым прыходзе? Акрамя натуральнага жадання большага распаўсюджвання такой богаслужбовай практыкі, былі і дадатковыя аргументы на карысць такой ініцыятывы.

Дзякуючы наяўнасці вольнага малітоўнага памяшкання на прыходзе ёсць па меншай меры две перавагі, у параўнанні як з Петра-Паўлаўскім саборам, так і з храмам Мінскай духоўнай акадэміі, дзе таксама з нядаўняга часу арганізавана служэнне Літургіі на беларускай мове.

Па-першае, гэта богаслужэнне ў нядзелю, галоўны літургічны дзень тыдня і агульны выхадны, тады як у названых храмах гэта ў лепшым выпадку субота, а то і наогул працоўны дзень тыдня.

Па-другое, пачатак службы ў найбольш аптымальны час - у 9 гадзін раніцы, тады як у іншых месцах істотна  раней.

Але ёсць і вялікі мінус: храм знаходзіцца ў Сухарава, спальным раёне горада, адносна далёка ад цэнтра, і хоць дарога адтуль на грамадскім транспарце займае не больш за сорак хвілін, псіхалагічна гэта немалая перашкода.

Ёсць яшчэ адзін важны і, калі можна так сказаць, эпахальны момант у сувязі з пачаткам служэння беларускай Літургіі ў Сухарава: беларускамоўнае богаслужэнне ў Мінскай епархіі выйшла з "гета".

Вядома, што дагэтуль ужо шмат гадоў вядзецца беларускамоўнае служэнне Літургіі ў сталічным Петра-Паўлаўскім саборы. Ініцыявана і арганізавана яно Брацтвам Трох Віленскіх пакутнікаў, намаганнямі якога і робіцца галоўная праца па перакладу богаслужэбных тэкстаў ад імя так званай Біблейскай камісіі БПЦ па перакладу Свяшчэннага Пісання і богаслужэнняў на беларускую мову. Такім чынам, атрымлівалася так, што ўвесь працэс перакладу богаслужэння і практыка прымянення гэтых перакладаў варыліся ва ўласным соку, уся беларускамоўная справа ў царкве абмяжоўвалася замкнёнай прасторай беларускага Брацтва Трох Віленскіх пакутнікаў і Петра-Паўлаўскага сабора. І, за выключэннем некаторых эпізадычных богаслужэнняў, больш у сталіцы нідзе. Не сакрэт, што пэўны час такой была і кампрамісная палітыка кіраўніцтва Беларускага Экзархата: даць аддушыну для жадаючых беларускамоўнага богаслужэння, але пры гэтым не раздражняць яго праціўнікаў занадта шырокім распаўсюдам. Як гаворыцца, і ваўкі сытыя, і авечкі цэлыя.

Аднак з часам сітуацыя паступова змянілася. І гэтаму спрыялі некаторыя аб'ектыўныя з'явы. Гэта справа асобнага аналізу, але нельга не адзначыць, што паступова запал праціўнікаў беларускай мовы ў царкве значна зменшыўся. Гэта, мабыць, абумоўлена ў першую чаргу больш лаяльным, чым раней, стаўленнем клірыкаў і міранаў  да магчымых царкоўных рэформ. Неабходнасць у іх усё больш ўсведамляецца, хоць афіцыйна пакуль рашуча адпрэчваецца. У парадку дня патэнцыйных рэформаў і магчымасць служэння на нацыянальнай мове. Можна параўнаць, напрыклад, вельмі насцярожанае стаўленне да руху святара Георгія Качаткова ў 1990-х і нават 2000-х з цяперашнім непараўнальна больш спакойным. Як вядома, адной з асаблівасцяў гэтага руху з'яўляецца схільнасць да  рускамоўнага богаслужэння. У межах Беларусі, сыграў, верагодна, сваю ролю і ўсё больш відавочны факт суверэннасці беларускай дзяржавы, бо нават пры даволі прыніжанай ў ім ролі беларускай мовы значна памацнела нацыянальная самаідэнтыфікацыя беларусаў.

Так ці інакш, але царкоўнае кіраўніцтва нарэшце саспела да асцярожнай магчымасці пашырэння сферы беларускай мовы. Прынцыпова такая магчымасць была агучана яшчэ мітрапалітам Філарэтам, ранейшым Прадстаяцелем БПЦ,  у дакладзе на сходзе Мінскай епархіі ў 2012 г. Але практычная рэалізацыя адбылася ўжо пры мітрапаліце ​​Паўле і з яго блаславення.

І наш прыход архангела Міхаіла стаў у Мінску першай ластаўкай гэтага новага паветрыя.

Якія ж высновы можна зрабіць і якія ўрокі вывесці па выніках гэтага першага года?

Першы ўрок атрыманы ўжо на самым пачатковым этапе - атрыманні блаславення.

Справа ў тым, што магчымасць беларускамоўнага богаслужэння была дэклараванага ў прынцыпе, але для канкрэтнай рэалізацыі патрабуюцца пэўныя ўмовы і бласлаўленне архірэя. І сам працэс гэтага бласлаўлення падвёў да несуцяшальнай высновы: галоўнае перашкода для беларускай справы зусім не іерархія. Не кажучы ўжо пра крытыку з боку, нават мы, царкоўныя людзі, лёгка трапляем у палон прапагандысцкага міфа: маўляў, "маскальская" РПЦ не дае беларусам маліцца на роднай мове. Хоць  на паверхні просты факт: рускамоўнае богаслужэнне ў Расіі прасоўваецца яшчэ з большай цяжкасцю, чым беларускамоўнае ў Беларусі. У праваслаўнай царкве, у сілу зразумелага кансерватызму, існуе супраціў не столькі нацыянальным, колькі наогул усім сучасным мовам, як і наогул усяму нязвыкламу у богаслужбовай практыцы. Дрэнна гэта ці добра, пытанне іншае.

Асноўная ж прычына тармажэння, як апынулася, звязаная з самімі прыхільнікамі беларускага адраджэння. Нельга не адзначыць нейкую дзіўную безыніцыятыўнасць здавалася б зацікаўленых людзей. Такое ўражанне, што шмат хто не столькі сапраўды жадае маліцца па-беларуску, колькі жадае пакутаваць з нагоды адсутнасці такой магчымасці. Простая думка, што для блаславення такога богаслужэння царкоўнае кіраўніцтва павінна хаця б пачуць адпаведны запыт, неяк не вельмі прыходзіць у галаву. "Прасіце, і дасца вам; стукайцеся, і адчыняць вам"- вучыць нас Евангелле. Але на практыцы аказалася, што і стукаць асабліва не прыйшлося - хапіла толькі адной аргументаванай пісьмовай просьбы. Доўгі час ніхто не здагадваўся яе падаць.

І гэтая безыніцыятыўная псіхалогія дае аб сабе ведаць і далей. Як ужо гаварылася, істотнай акалічнасцю, якая ўскладняе ўдзел у беларускай Літургіі, з'яўляецца адлегласць прыходу ад цэнтру горада. Але ж і служба ўладкавана галоўным чынам для энтузіястаў, якія маглі б і прыкласці намаганні. Тым больш, што гэта трэба не толькі для беларускай справы, але, як і ўсякае высілак над сабой, карысна і ў чыста духоўным плане.

Аднак, хоць першае богаслужэнне прайшло пад аншлаг, у далейшым энтузіязм тых, хто жыве на адлегласці, значна зменшыўся. Акрамя таго, нельга сказаць, што ў наяўнасці шмат жадаючых спяваць у хоры і дапамагаць у арганізацыі службы.

Але разам з тым ёсць і сур'ёзная суцяшальная выснова: беларускамоўнае богаслужэнне ветліва прынята на прыходзе і прыцягвае ўвагу многіх пастаянных прыхажан, якія усё больш удзельнічаюць у службе. Зразумела, ні аб якім «расколе» ці нават незадавальненнях па моўнаму прынцыпу і гаворкі няма.

Вось такія высновы адносна арганізацыі і знешняга парадку.

Што да самога богаслужэння, то тут адразу ж усплыло тое, што не заўважалася або чаму не надавалася значэння многія гады з-за лакалізацыі пры адным прыходзе і складальнікаў перакладу, і выканаўцаў богаслужэння.

Па-першае, аказалася, што, як ні дзіўна, перакладу фактычна няма. Дакладней ёсць толькі знешняя абалонка - выключна тое, што вымаўляецца ўслых. Ўсё ж іншае - "таемныя" малітвы святара на якценнях, дыялогі святара з дыяканам і, нарэшце, анафара, у якой сутнасць усёй Літургіі, не перакладзена. Якім чынам служачых гадамі задавальняла малітва ўслых на адной мове, а пра сябе на іншай, зусім незразумела. Таму неабходна ў самым тэрміновым парадку ставіць пытанне аб поўным перакладзе Літургіі на беларускую мову.

Але перш за ўсё трэба цалкам перагледзець існуючую практыку працы над такім перакладам. Як усякая сапраўдная царкоўная справа, гэта павінна быць справай саборнай, сумеснай, а не вузкага кола "спецыялістаў", а то і аднаго, аўтарытэт якога аспрэчваць не прынята. Вынікам такой практыкі мы маем пераклад, які выклікае мноства нараканняў і па стылі, і па лексіцы, аж да абвінавачванняў у тым, што ён адмыслова зроблены так, каб прынізіць беларускую мову. Вядома, ведаючы рэальную сітуацыю, мы ўпэўненыя, што гэта не так, што рабілі яго сапраўдныя прыхільнікі беларускага адраджэння ў царкве і царкоўныя пабожныя людзі. Проста яны апынуліся заціснутыя ў вузкія рамкамі, якія склаліся ў асобным коле уяўленняў і установак. Зразумела,  негледзячы ні на што, людзі, якія аддана працавалі над перакладамі, праштурхоўвалі саму ідэю і магчымасць служэння па-беларуску, ажыццяўлялі гэта ўсё ў рэальнасці, заслужваюць усякай павагі. Але трэба рухацца далей. Думаецца, неабходна з улікам ужо зробленага  перарабіць пераклад цалкам нанова, і арганізаваць яго на адпаведных саборных прынцыпах: з прапановай розных варыянтаў, іх публічным абмеркаваннем і усебаковай крытыкай. 

 

 

Дапісаць новы камэнтар

Значэньне поля ня будзе паказанае публічна ні ў якім разе.
CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 9 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.