Праваслаўная царква ў Беларусі: калі яна скіне путы Масквы?

Аўтар: 
Леанід Лыч, доктар гістарычных навук, прафесар

lych.jpgА ў нас жа была самастойная царква

Спакон вякоў разумныя людзі лічылі: каб рэальна забяспечыць нацыянальны суверэнітэт краіны, гэтай высакароднай мэце павінен адпавядаць увесь змест царкоўна-рэлігійнага жыцця. Яскравым прыкладам такога светапогляду можа служыць дзейнасць вялікага князя літоўскага Вітаўта, з імем якога звязана ўтварэнне ў 1415 годзе на нашай зямлі самастойнай праваслаўнай мітраполіі з цэнтрам у Наваградку. Узначаліў яе, па просьбе самога Вітаўта, адукаваны праваслаўны царкоўны дзеяч – балгарын Грыгорый Цамблак. Прычым адбылося такое без дазволу канстанцінопальскага патрыярха і насуперак жаданню духоўных і свецкіх уладаў Маскоўскага княства. У Вітаўта было вялікае жаданне зрабіць царкву сваёй краіны незалежнай ад любой з мітраполій.

Дамагчыся такой мэты аказалася зусім няпроста. У няспыннай барацьбе маскоўскіх і наваградскіх царкоўных іерархаў за статус мітрапаліта «киевского и всея Руси» канстанцінопальскі патрыярх звычайна падтрымліваў першых. Каб не апынуцца пад юрысдыкцыяй Маскоўскай мітраполіі (афіцыйна яна так стала называцца з 1459 года), кіраўніцтва праваслаўнай царквы ВКЛ усё больш пачало схіляцца да ідэй Фларэнтыйскай уніі 1439 года аб аб'яднанні на роўных умовах з каталіцкім касцёлам.

Лагічным вынікам барацьбы за права ладзіць царкоўную дзейнасць самастойна, незалежна ад каго б там ні было, стала канчатковае аддзяленне ў 1458 годзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі (тагачасная афіцыйная назва – Кіеўская мітраполія) ад Масквы. Як бачым, сёлета спаўняецца роўна 550 год гэтай важнай падзеі ў гісторыі станаўлення аўтакефаліі праваслаўнай царквы Беларусі. Аддзяленне адбылося ў час, калі Літоўска-Наваградскую мітраполію ўзначальваў Грыгорый Балгарын. Хоць ён быў сынам іншага славянскага народа, але разумеў, што для ВКЛ пры частых канфліктах, войнах з Маскоўскім княствам патрэбна незалежная ад яго духоўных улад праваслаўная царква. Канстанцінопальскі патрыярх падтрымаў гэтую ініцыятыву, за што Масква разарвала свае дачыненні не толькі з ім, але і з Кіеўскай мітраполіяй.

Сур'ёзная пагроза незалежнаму царкоўна-рэлігійнаму жыццю на нашых землях узнікла пасля аб'яднання ў 1569 годзе Вялікага княства Літоўскага з Каронай Польскай у адну федэратыўную дзяржаву – Рэч Паспалітую. Супрацьстаяць агрэсіўнаму каталіцызму польскага ўзору, верагодна, можна было б, калі б не менш агрэсіўныя прэтэнзіі Маскоўскай мітраполіі на ўладу над праваслаўным насельніцтвам ВКЛ. Гэтыя прэтэнзіі асабліва ўзмацніліся пасля абвяшчэння Маскоўскай мітраполіяй сябе ў 1589 годзе патрыярхіяй. Адбылося тое без згоды канстанцінопальскага патрыярха. Нежаданне быць праглынутай Маскоўскай патрыярхіяй сталася адной з важных падстаў для вярхоў праваслаўнага духавенства ВКЛ і Украіны пайсці ў 1596 годзе на падпісанне Берасцейскай царкоўнай уніі. Яна ў пэўнай ступені затармазіла працэсы акаталічвання беларусаў, перашкаджала распаўсюджванню над імі ўлады Маскоўскай патрыярхіі. Але з падзеламі Рэчы Паспалітай у 1772, 1793 і 1795 гадах, гвалтоўным уключэннем у склад Расійскай імперыі амаль усіх нашых земляў уніяцкая царква апынулася ў надзвычай цяжкім, безнадзейным становішчы. Яе вернікаў перацягвалі, кожная да сябе, праваслаўная і каталіцкая канфесіі. Апошнім годам афіцыйнага існавання на Беларусі уніяцкай царквы стаў 1839 год. Ліквідавалі яе гвалтоўна, адміністрацыйным шляхам.

У канфесійным плане наш народ аказаўся самым сірочым у Еўропе. Толькі ў яго не аказалася ўласнай канфесіі: праваслаўная царква ў гэтым краі адстойвала рускі інтарэс, каталіцкі касцёл – польскі. Такая неадпаведнасць царкоўнай дзейнасці беларускаму нацыянальнаму ідэалу надзвычай негатыўна адбілася на лёсе людзей, аднак у прагрэсіўнай часткі грамадства не вытруціла жадання стаць канфесійна незалежнымі як ад Масквы, так і ад Варшавы. Не будзь такога заканамернага жадання, у створанай у 1919 годзе са згоды бальшавікоў Беларускай савецкай сацыялістычнай рэспубліцы (БССР) не ўзнікла б ідэя аб заснаванні Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ). Прычым выспела гэтая прагрэсіўная ідэя ў асяроддзі мясцовага праваслаўнага духавенства. Як і многія іншыя нацыянальна арыентаваныя колы беларускага грамадства, праваслаўныя іерархі спадзяваліся, што БССР некалі стане па-сапраўднаму суверэннай дзяржавай, чаму і садзейнічала б наяўнасць у яе сваёй уласнай незалежнай царквы.

Для маладой БССР першым крокам да такой царквы стала абранне ў 1922 годзе на Менскім епархіяльным з'ездзе беларускім мітрапалітам Мелхіседэка (у свеце – Міхаіл Паеўскі). Родам ён з Канстанцінаўскага павета (Польшча), дзе ў куды меншай ступені, чым у цэнтральнай частцы Беларусі, адчуваўся ўплыў русіфікацыі. Будучы выкладчыкам Магілёўскай духоўнай семінарыі, настаяцелем Магілёўскага брацкага манастыра, Бялыніцкага і Херсонскага, Уладзімірскага манастыроў, епіскапам таўрычаскім, архіепіскапам астраханскім, ён набыў багаты прафесійны вопыт, які дапамог годна выконваць абавязкі вікарнага епіскапа слуцкага, епіскапа мінскага і тураўскага. Тым болей, што ён быў зарыентаваны на беларускі нацыянальны інтарэс.

Дарэчы, ідэя царкоўнай незалежнасці з'яўлялася досыць папулярнай і сярод епархій той часткі насельніцтва беларускай этнічнай тэрыторыі, якая да вясны 1924 года знаходзілася ў складзе Расійскай Федэрацыі. Як толькі гэтую тэрыторыю вярнулі БССР, тут адразу была ўтворана Беларуская аўтаномная праваслаўная царква. Яна аб'ядноўвала беларускія епархіі абнаўленчай царквы, якая ў пачатку 20-х гадоў выйшла з-пад юрысдыкцыі Маскоўскага патрыярхату, мела падтрымку ад савецкай улады за сваю прыхільнасць да сацыялістычнага ладу жыцця. У канцы 20-х гадоў у Беларускую аўтаномную праваслаўную царкву ўваходзіла да 500 парафій. На жаль, з прычыны моцнай зрусіфікаванасці і вернікаў, і праваслаўнага духавенства гэтых размешчаных пераважна ва ўсходніх раёнах БССР парафій яны не пакінулі адметнага следу ў беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця. Свой галоўны друкаваны орган гэтая царква выдавала на рускай мове пад назвай «Белорусский православный вестник».

Не выключана, што менавіта адсутнасць у гэтай царквы ярка акрэсленай накіраванасці на беларускі інтарэс дазволіла ёй працягнуць сваю дзейнасць да 1934 года, чаго не ўдалося Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царкве. Шчырага прыхільніка аўтакефальнай ідэі Мелхіседэка ўжо ў 1925 годзе ў Менску на адкрытым палітычным працэсе прыгаварылі да трох гадоў зняволення ўмоўна. Куды больш строга паставілася да яго Масква: у тым жа годзе іерарха арыштоўваюць і высылаюць на пасяленне ў далёкі Краснаярскі край, адкуль ён ужо не вярнуўся. Ідэю аўтакефаліі ў 1927 годзе давялі да лагічнага канца яго надзейныя прыхільнікі. Як след разгарнуць сваю дзейнасць БАПЦ не змагла, бо з 1929 года ў савецкай краіне шырока разгарнулася барацьба з рэлігіяй.

Развязванню праблем аўтакефаліі ў Беларусі імкнуліся дапамагчы нашы супляменнікі з-за мяжы. На такіх пазіцыях стаяла і рэдакцыя ковенскага беларускамоўнага часопіса «Крывіч», які выходзіў у 1923–1927 гадах пад рэдакцыяй шчырага прыхільніка аўтакефальнай царквы, вядомага ідэолага беларускага нацыянальнага Адраджэння Вацлава Ластоўскага. Адсутнасць цэнзуры дазваляла аўтарам выказваць на старонках перыядычнага выдання смелыя думкі. Пастараўся выкарыстаць гэтую нагоду і беларускі этнограф, фалькларыст, супрацоўнік Інстытута беларускай культуры Аляксандр Шлюбскі. У дзевятым нумары часопіса за 1925 год ён палымяна пісаў: «…тыя беларусы, у душы якіх сільнейшая нацыянальная сьвядомасьць за ўсякую гістарычную шалуду, павінны ўсімі сіламі імкнуцца да ўтварэньня беларускай аўтакефальнай хрысьціянскай царквы. Мы павінны рваць і з Рымам, і з Масквою і тварыць сваю ўласную нацыянальную царкву».

З Рымам савецкая ўлада не толькі дазваляла, але і дапамагала «рваць», а вось што датычыла Масквы, ад яе Беларусь станавілася ўсё больш і больш залежнай па ўсіх накірунках эканамічнага, палітычнага і духоўнага жыцця, што добра адчуў на сабе і аўтар вышэйпрыведзенай цытаты: у 1930 годзе ён быў арыштаваны савецкімі рэпрэсіўнымі органамі, нават месца заканчэння яго зямнога жыцця засталося невядомым...

Рух за царкоўную незалежнасць не спыніла і фашысцкая акупацыя

Ідэя аўтакефаліі не згасла і ў чорныя гады нямецкай акупацыі, што сведчыць пра вялікую папулярнасць гэтага памкнення сярод вернікаў. Дзеля гэтага стараліся не толькі духоўныя асобы, а і грамадскія колы нацыянальнай арыентацыі. Хаця, вядома, у акупантаў былі зусім іншыя планы, чым стварэнне па-сапраўднаму суверэнных дзяржаў на захопленай тэрыторыі.

Для шчырых прыхільнікаў незалежнай ад Маскоўскага патрыярхату Беларускай праваслаўнай царквы не з'яўлялася сакрэтам, як цяжка будзе здзейсніць нацыянальна-патрыятычную задуму і з-за панавання ў асяроддзі святарства моцнага прарускага элемента. Самым зацятым праціўнікам ідэі аўтакефаліі быў мітрапаліт Мінскі і ўсяе Беларусі Панцеляймон (у свеце – Ражноўскі). Кіраўнік праваслаўнай царквы Беларусі быў рускім не толькі паходжаннем, але і духам. Усё беларускае было для яго чужым і далёкім. Хаця ўпершыню да нас ён трапіў яшчэ ў 1906 годзе, заняўшы пасаду настаяцеля Маркава манастыра ў Віцебску, аднак і за вялікі адрэзак часу не навучыўся жыць паводле яе нацыянальна-культурных традыцый, карыстаўся выключна толькі рускай мовай.

Служба на ніве рускага праваслаўя адмоўна паўплывала на нацыянальную самасвядомасць епіскапа беларускага паходжання Філафея (у свеце – Нарко; нарадзіўся ў 1905 годзе на тэрыторыі сучаснага Мядзельскага раёна).

Упартае нежаданне мітрапаліта Панцеляймона беларусізаваць царкву, поўная бяздзейнасць епіскапа Філафея ў вырашэнні архіважнай праблемы вымусілі прыхільнікаў аўтакефаліі звярнуцца з адпаведным мемарандумам да самога Генеральнага камісара Беларусі Вільгельма Кубэ. Прапаноўвалася нават «неадкладна адсунуць мітрапаліта Беларускай мітраполіі» і «перасяліць яго з Менска ў Жыровіцкі манастыр». Справа, аднак, да гэта не дайшла, затое Панцеляймон нарэшце пагадзіўся, што «пропаведзі й навука закона Божага павінны адбывацца на беларускай мове».

Інакш як парадоксам гэтую з'яву не назавеш: за час знаходжання Беларусі пад уладай Расійскай імперыі нават і слова не было сказана пра беларускую мову ў набажэнстве... Праўда, і ва ўмовах нямецкай акупацыі не ўдалося ўкараніць нашу мову ў царкоўнае жыццё з-за моцнага супраціву гэтаму зрусіфікаванай часткі праваслаўнага духавенства.

Мітрапаліт Панцеляймон усяляк падтрымліваў праціўнікаў незалежнай для Беларусі царквы. Не ўтойваў свайго адмоўнага стаўлення да аўтакефаліі і епіскап брэсцкі Венядыкт (Бабкоўскі). Паколькі ў канцы 1941 года Брэсцкая епархія адышла пад юрысдыкцыю Украінскай праваслаўнай царквы, яго прызначылі выконваць абавязкі епіскапа гродзенскага і беластоцкага.

Але падзеі ў акупіраванай Беларусі адбываліся так, што заканамернага імкнення да аўтакефаліі царквы не магло стрымаць адмоўнае стаўленне да гэтай ідэі высокіх праваслаўных кіраўнікоў. Правядзенне яе ў жыццё ініцыявалася і існаваннем на захад ад Беларусі Праваслаўнай аўтакефальнай царквы ў Генерал-губернатарстве (з цэнтрам у Кракаве), пад юрысдыкцыяй якога знаходзілася большая частка польскіх земляў. Архіепіскапам варшаўскім і мітрапалітам Праваслаўнай аўтакефальнай царквы ў Генерал-губернатарстве быў Дзіанісій (Дзяніс). Гэта з яго дазволу на царкоўную працу па просьбе Панцеляймона прыбылі з Варшавы ў Беларусь архімандрыты Філафей (Нарко) і Апанас (Мартас). Неўзабаве першы з іх быў узведзены ў сан епіскапа і ўзначаліў Слуцкую епархію. Гэта ўжо быў другі пасля Венядыкта епіскап Беларускай праваслаўнай царквы. Апанас жа працягваў заставацца ў чыне архімандрыта. Калі 3 сакавіка 1942 года ў Мінску праходзіў Сабор БПЦ, ён меў толькі дарадчы голас. На гэтым жа саборы яго прызначаюць на кафедру епіскапа віцебскага і полацкага. Паколькі з прычыны ваенных дзеянняў было немагчыма заняць гэтую пасаду, яму даручылі ўзначаліць Наваградска-Баранавіцкую епархію, у якой адсутнічаў кіраўнік. Роўна праз пяць дзён у Спаса-Прэабражэнскай царкве Мінска архімандрыта Апанаса Мартаса ўзвялі ў сан епіскапа.

Такая важная падзея не засталася незаўважанай рэдакцыяй «Беларускай газэты», якая выказвала да яго просьбу «як найхутчэй узяць пад увагу на поўную беларусізацыю царквы. Гэтая беларусізацыя можа быць толькі тады, калі ў кожным прыходзе за настаяцеля будзе свядомы беларускі патрыёт». Выказвалася ўпэўненасць, што, «працуючы на нацыянальнай беларускай ніве, праваслаўнае духавенства будзе тым цэмэнтам, што змацняе беларускую нацыю».

Аднак дамагчыся таго было няпроста ва ўмовах вайны і з прычыны перавагі ў складзе святароў асоб прарускай і прапольскай арыентацый. Росту колькасці апошняй катэгорыі садзейнічала, як вядома, паланізатарская палітыка ўлад Другой Рэчы Паспалітай. Яны добра пастараліся на ўмацаванне польскага фактару ў праваслаўным набажэнстве, што, між іншым, было зусім не ў яго традыцыях. Улады хутчэй былі гатовы дазволіць дзейнасць праваслаўнай царквы ў адпаведнасці з рускімі, чым беларускімі культурна-моўнымі традыцыямі. Рабілася ж такое з адзінай мэтай: усяляк перашкаджаць росту нацыянальнай самасвядомасці беларусаў.

Усталяваныя фашыстамі органы ўлады асабліва не перашкаджалі гульням у беларускую незалежнасць. У створанай на пачатку 1942 года Беларускай незалежніцкай партыі (БНП) мелася нямала гарачых прыхільнікаў аўтакефальнай праваслаўнай царквы, бо разглядалі яе ў якасці дзейснага сродку для дасягнення палітычнай незалежнасці. У іх было вялікае жаданне вызваліць нашую праваслаўную царкву ад падначалення Маскоўскага патрыярхату з-за яго ўпартага нежадання ўлічваць гістарычныя і нацыянальна-культурныя традыцыі беларускага народа. Нягледзячы на ўсю экстрэмальнасць жыцця пад акупацыяй, спрадвечная мара мець аўтакефальную праваслаўную царкву многім здавалася не такой ужо і няздзейснай.

Дзеля падрыхтоўкі людзей да кардынальных перамен у іх рэлігійным жыцці выкарыстоўваўся патэнцыял дазволенага акупантамі перыядычнага друку. «Беларуская газэта» на чале з Уладзіславам Казлоўскім, добра вядомым у міжваенны перыяд у Заходняй Беларусі як беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт і публіцыст, выказвала меркаванне, што Руская праваслаўная царква больш зрабіла па русіфікацыі беларускага народа, чым чыноўніцкі апарат. «Праваслаўныя прапаведнікі на Беларусі, – чытаем у адным з артыкулаў гэтай газеты, – з мэтаю хутчэйшай русіфікацыі называлі праваслаўную веру «рускай». Атуманенае гэткай пастановай беларускае праваслаўнае жыхарства памяшала ў свой час рэлігію з нацыянальнасьцей».

Але... З усіх трох епіскапаў ідэю незалежнасці праваслаўя на Беларусі напачатку больш-менш падзяляў толькі Апанас Мартас. Адкрыта выступаць за яе не адважваўся з-за ўпартага супраціўлення мітрапаліта Панцеляймона і заўзятага русафіла епіскапа, а затым і архіепіскапа Венядыкта. Такі сан займеў і Філафей, якога выбралі заступнікам мітрапаліта Панцеляймона. Трэба сказаць, што ўладыка Філафей, асоба беларускага паходжання, вельмі ўважліва сачыў за ўсім, што адбывалася ў нацыянальна-культурным жыцці роднага краю. Ён нават дазваляў сабе дзе-нідзе выяўляць супраціў русафільскім захадам мітрапаліта. Дзякуючы перш за ўсё намаганням Філафея і Мартаса Панцеляймон пагадзіўся прызначыць на кафедру епіскапа смаленскага і бранскага Сцяпана Сеўбу, які трымаўся беларускай арыентацыі.

Абвясціць лягчэй, чым спраўдзіць...

Упартае нежаданне Панцеляймона склікаць Сабор для абвяшчэння аўтакефаліі Беларускай праваслаўнай царквы сталася прычынай выдання 1 чэрвеня 1942 года Генеральным камісарыятам Беларусі загаду аб яго высяленні з Менску і накіраванні ў манастыр Ляды (на тэрыторыі сучаснага Смалявіцкага раёна). Справы па кіраванні Беларускай праваслаўнай царквой ён перадаў архіепіскапу магілёўскаму і мсціслаўскаму Філафею. Пазней яму ж мітрапаліт даручыў адкрыццё царкоўнага сабора, на якім павінна было разглядацца пытанне аўтакефаліі БПЦ.

Сабор адкрыўся 30 жніўня 1942 года ў Спаса-Прэабражэнскай царкве ў Менску. Складанае становішча ў акупіраванай Беларусі не дазволіла забяспечыць Сабору шырокую прадстаўнічасць. Колькасна пераважалі прадстаўнікі ад міран. Старшынстваваў на Саборы са згоды мітрапаліта Панцеляймона архіепіскап Філафей. Рабочай мовай Сабора была беларуская, што вельмі рэдка назіралася ў практыцы праваслаўнай царквы нашай краіны. (Вялікая недарэчнасць, што яна не з'яўляецца нормай і сёння.)

На адрас Сабора прыйшлі прывітанні. Паводле ацэнкі Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні, «Сьвяшчэнны Беларускі Сабор у нашай сталіцы, – гэта гістарычны акт у гісторыі нашай Царквы, якая, нарэшце, скіне путы чужынскіх уплываў выключна з палітычных мэтаў, трымаўшых Царкву ў няволі». Беларускае праваслаўнае грамадзянства і духавенства Вільні, адзначалася ў прывітанні, узносяць «свае гарачыя малітвы да ўсявышняга, каб Ён дапамог давесьці да пажаданага выніку вялікую й сьвятую справу – урэгуляваньне нашае Царквы на тэрыторыі Беларусі. Дзень 28 жніўня 1942 г. (меркавалася, што ў гэты дзень адбудзецца абвяшчэнне Беларускай аўтакефальнай царквы. – Л.Л.), як і Дзень 25 сакавіка 1918 г., увойдзе ў гісторыю нашае Царквы і нашага народу як найвялікшае свята... Беларусь будзе мець сваю нацыянальную незалежную Аўтакефальную Царкву. Царква перастане быць аружжам у руках нашых ворагаў дзеля русіфікацыі або паланізацыі нашага народа. І нарэшце атрымае магчымасьць выконваць свае заданьні: выхоўваць верных у хрысьціянскім духу і добрых сыноў сваёй бацькаўшчыны».

У пэўнай ступені можа здзіўляць аднагалоснае прыняцце Саборам Статуту БАПЦ. Пэўна, не зразумець гістарычнай неабходнасці мець на Беларусі незалежную нацыянальную царкву маглі толькі абмежаваныя ў сваім культурным развіцці, безнадзейна хворыя на нацыянальны нігілізм дэлегаты. На шчасце, такіх не аказалася на Саборы...

У прынятым на Саборы Статуце БАПЦ была выказана найвялікшая павага да беларускай мовы. Адзначалася, што яе абавязкова належыць выкарыстоўваць у царкоўнай пропаведзі, навучанні рэлігіі, вядзенні справаводства, рэлігійнай літаратуры. Прызнавалася таксама неабходнасць надаваць перавагу беларусам пры камплектаванні кіраўнічых царкоўных пасад...

Ды, вядома, бывае, што нават аднагалосна ўхваленыя рашэнні не заўсёды належным чынам выконваюцца тымі, хто іх прымаў. Бюракратычная машына і ў царкоўных нетрах круціцца павольна. Доўга не высылаліся лісты да кіраўнікоў праваслаўных аўтакефальных цэркваў, просьба Сабора да ўсяленскага канстанцінопальскага патрыярха аб выдачы Томасу на аўтакефалію Беларускай праваслаўнай царквы.

Да таго ж ваенныя падзеі стваралі сур'ёзныя цяжкасці для перасылкі дакументаў на афармленне аўтакефаліі Беларускай праваслаўнай царквы. Але вырашальным аказалася хутка праведзеная хіратонія ў епіскапы асоб непахіснай прарускай арыентацыі.

І першая скрыпка ў абароне рускага аблічча праваслаўнай царквы Беларусі належыць, несумненна, ужо не раз згаданаму мітрапаліту Панцеляймону.

Пры канчатковым вырашэнні пытання аб увядзенні аўтакефаліі на Беларусі аб'яднаным сілам Рускай зарубежнай праваслаўнай царквы і Маскоўскага патрыярхату, напэўна ж, удалося б схіліць на свой бок і ўсяленскага канстанцінопальскага патрыярха. Але справа да гэтага не дайшла: на свой адрас ён не атрымаў неабходных дакументаў ад кіраўніцтва Беларускай праваслаўнай царквы.

І не з прычыны выкліканага вайной неспрыяльнага становішча ў свеце. Галоўная прычына знаходзілася ўнутры, у самым высокім асяроддзі праваслаўнага духавенства Беларусі. На пэўныя ўступкі справе аўтакефаліі мітрапаліт Панцеляймон заўжды ішоў з вялікім нежаданнем і пад прымусам беларускага нацыянальнага актыву, на баку якога стаяў генеральны камісар Генеральнай акругі Беларусь Вільгельм Кубэ.

Марна было б спадзявацца, што некалі гэтая дзейнасць скіруецца на беларускі нацыянальны інтарэс, прывядзе да стварэння аўтакефальнай праваслаўнай царквы.

Пасля забойства 22 верасня 1943 года В.Кубэ менскімі падпольшчыкамі яго пераемнік фон Готберг ужо не выказваў асаблівай зацікаўленасці да рэлігійнага пытання на Беларусі. Не апраўдаў надзеі беларускіх нацыянальных патрыётаў на давядзенне да канца справы стварэння БАПЦ і заступнік Панцеляймона архіепіскап Філафей. Яго дваістая гульня ў беларускую аўтакефалію дорага абышлася ёй. Трохі пазнавата зразумеў гэта і такі высокапрафесійны палітычны дзеяч, як Радаслаў Астроўскі. З-за моцнага супраціву зрусіфікаванага кіраўніцтва Беларускай праваслаўнай царквы ідэі аўтакефаліі яму так і не ўдалося замяніць Філафея епіскапам смаленскім і бранскім Сцяпанам, які на сваёй пасадзе нямала зрабіў для беларускай справы.

Нельга не звярнуць увагу на такую акалічнасць: калі Філафей у якасці старшыні Аўтакефальнага сабора Беларускай праваслаўнай царквы выступаў у Менску 27 чэрвеня 1944 года на Другім усебеларускім кангрэсе, ён і слова не сказаў пра рэальны стан з аўтакефаліяй. Праўда, прыхільна былі сустрэты яго выказванні: «Калі ідзе аб змаганьні з бальшавізмам, дык трэба ведаць, што хрысьціянская культура з'яўляецца найбольшым ворагам бальшавізму. У барацьбе за лепшую долю трэба вырабіць сьветапогляд праціўны бальшавізму – сьветапогляд хрысціянскай культуры». А вось пра ролю ў ёй беларускага пачатку ні слова! Несумненна, Філафей быў прыхільнікам традыцый, навязаных праваслаўнай царкве Беларусі Свяшчэнным сінодам і Маскоўскім патрыярхатам, не ўяўляў хрысціянскай культуры ў нашым краі іншай, як толькі пабудаванай на рускіх стандартах. Затое на тым жа Кангрэсе ксёндз Пётр Татарыновіч, вядомы яшчэ як грамадскі і культурны дзеяч Заходняй Беларусі, запэўніў дэлегатаў, што каталіцкае духавенства «пацьвярджае сваё супрацоўніцтва ў беларускай адраджэнскай працы» (падкрэслена мною. – Л.Л.).

Бывай, аўтакефалія! Няхай жыве аўтакефалія!

Хаця практычна кіраўніцтва праваслаўнай царквы ў акупаванай Беларусі адстойвала ў сваёй дзейнасці рускі інтарэс, яшчэ да пачатку вызвалення нашай тэрыторыі савецкімі войскамі яно ў спешным парадку падалося на Захад, чамусьці не ўзяўшы з сабою нічога ад нялюбай імі аўтакефаліі… Знайшоўшы прытулак у Заходняй Нямеччыне, мітрапаліт Панцеляймон разам з архіепіскапам Філафеем, архіепіскапам палескім і брэсцкім Іаанам і ўсімі астатнімі іерархамі свае намаганні скіроўвалі галоўным чынам на тое, як уліцца ў блізкую ім па духу Рускую замежную праваслаўную царкву. Адбылося такое ў 1946 годзе. У адказ на гэта адданыя беларускаму нацыянальнаму інтарэсу святары і вернікі-эмігранты пачалі рабіць практычныя захады па стварэнні аўтакефальнай царквы. Днём народзінаў яе стала 5 чэрвеня 1948 года, месцам народзінаў – Канстанта (Заходняя Нямеччына, былая французская зона акупацыі). Гэта адыграла велізарную ролю не толькі ў царкоўна-рэлігійным жыцці, але і ў лёсе беларускай дыяспары ў цэлым. БАПЦ за мяжой была і застаецца шчыра адданай беларускім ідэалам, за што яе з поўнай падставай можна называць нацыянальнай царквой.

Не жадаючы і пасля вайны лічыцца з беларускім інтарэсам, Маскоўская патрыярхія мэтанакіравана і рашуча распраўлялася з усім, што нагадвала пра існаванне ў час ліхалецця Беларускай праваслаўнай аўтакефальнай царквы. Усіх, хто хоць трохі меў дачыненне да яе, пазбавілі працы. Архіепіскапам на Беларусь быў прысланы рускі па паходжанні Піцірым (у свеце – П. Свірыдаў).

Аднак нацыянальна зарыентаваныя праваслаўныя вернікі ў нашай краіне не могуць адмовіцца ад думкі пра неабходнасць аўтакефальнай царквы ў сябе дома. Гэта цалкам вялікай гістарычнай важнасці ідэя будзе набываць усё большую папулярнасць разам з узмацненнем нацыянальнай свядомасці грамадзян, іх жадання мець ва ўсіх дачыненнях рэальна незалежную дзяржаву. Дасягнуць жа такога ва ўмовах поўнага падпарадкавання Маскоўскаму патрыярхату самай масавай хрысціянскай канфесіі Беларусі складана. Не без ўздзеяння Маскоўскага патрыярхату кіраўніцтва Беларускай праваслаўнай царквы не бачыць у беларусах самастойнага этнасу, атаясамлівае іх з рускімі, не хоча пусціць родную мову тытульнага народа ў свае храмы, выкарыстоўваць яе ў працы з вернікамі.

Супрацьлеглае стаўленне да гэтага мае Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква за мяжой. У канцы 80-х – пачатку 90-х гадоў яе кіраўніцтва не раз уступала ў дыялог з вернікамі мітраполіі, віншавала іх з нагоды розных рэлігійных святаў, тлумачыла, як важна быць народам са здаровай нацыянальнай самасвядомасцю. Вось, для прыкладу, вытрымка з «Велікоднага вітання Ізяслава (1926–2007), мітрапаліта першаіерарха Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы» (1991 г.): «Усе беларусы павінны ўсвядоміць, што існаванне нашай нацыі немагчыма без нацыянальнай царквы. Гэтакаю нацыянальнаю, незалежнаю звонку царквою не можа быць ніякая чужынская юрысдыкцыя, а толькі Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква».

З гэтым нельга не пагадзіцца.

Дзе ж логіка?

Ідэя аўтакефаліі ў нашым краі можа спраўдзіцца толькі пры пэўных умовах. Па-першае, калі кіраўніцтва праваслаўнай царквы станецца здольным будаваць сваю дзейнасць у поўнай адпаведнасці са спрадвечнымі беларускімі гістарычнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, не выцясняючы іх рускімі адпаведнікамі, як гэта робіцца па сённяшні дзень. Па-другое, калі палітычныя ўлады не на словах, а на справе будуць імкнуцца да поўнай дзяржаўнай незалежнасці Беларусі, што немагчыма пры такім падпарадкаванні яе самай масавай канфесіі – Маскоўскаму патрыярхату.

Неспрыяльнае сёння для нацыянальных інтарэсаў грамадска-палітычнае і царкоўна-рэлігійнае становішча на Беларусі не выключае актуальнасці ідэі аўтакефаліі на перспектыву. Цывілізаваны свет развіваецца ў напрамку дэмакратызацыі і культурнай разнастайнасці грамадскага жыцця. Прагрэсіўныя сілы рашуча асуджаюць любыя дзеянні, скіраваныя на асіміляцыю ўжо сцверджаных у сваім нацыянальна-культурным статусе народаў, прыходзяць ім на дапамогу, каб не даць загінуць этнічнай смерцю перад разбуральнымі наступствамі сусветнай глабалізацыі. Супрацьстаяць жа такой бядзе добра можа дапамагчы аўтакефальная праваслаўная царква, бо пры арганізацыі сваёй дзейнасці яна арыентуецца на нацыянальныя традыцыі ўласных прыхаджан, а не на культурна-моўныя каноны краіны знаходжання патрыярхату, як гэта заўжды практыкавала і сёння практыкуе залежная ад Маскоўскай патрыярхіі Беларуская праваслаўная царква.

Калі нашы папярэднікі ўзяліся за пераўвасабленне ідэі аўтакефаліі ў самы цяжкі для Бацькаўшчыны час – гады фашысцкай акупацыі, дык чаму ж не задумацца над гэтым зараз, калі наша краіна стала суверэннай дзяржавай? У ёй усё павінна быць незалежным, у тым ліку і царква. Час нарэшце зразумець, што ў падпарадкаванні Маскоўскаму патрыярхату больш палітычнага, замешанага на рускім вялікадзяржаўным шавінізме, чым па-сапраўднаму царкоўна-рэлігійнага.

Нават пры самым павярхоўным поглядзе на сучасны стан рэчаў выразна бачыцца такая неадпаведнасць: у палітычным плане Рэспубліка Беларусь – суверэнная краіна, а ў царкоўных дачыненнях цалкам залежная ад суседняй дзяржавы – Расійскай Федэрацыі. Дзе ж логіка, дзе здаровы сэнс?

Лыч. Л. Праваслаўная царква ў Беларусі: калі яна скіне путы Масквы? - «За свабоднае веравызнанне» № 20, жнівень — кастрычнік 2008. - Паводле 24.10.2008 «Народная воля» №№ 161-162

Дапісаць новы камэнтар

Значэньне поля ня будзе паказанае публічна ні ў якім разе.
CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 13 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.