Закон, адукацыя, талерантнасць

Аўтар: 
Вера Татур

bulletin-19-2.jpg

Экспертамі сайта «За свабоднае веравызнанне» 17 красавіка 2008 года ў мінскай сядзібе грамадскага аб’яднання «БНФ «Адраджэньне»» быў праведзены «круглы стол», які сабраў зацікаўленых асобаў з розных гарадоў Беларусі — Мінска і Гомеля, Гродна і Бярозы, Мядзеля і Вілейкі... Актуальнай для ўсіх была тэма: «Свабоднае веравызнанне: закон, адукацыя, талерантнасць». Сустрэчу вялі юрыст Артур Ліўшыц і публіцыст, рэдактар Валянціна Трыгубовіч.

Асноўныя выступы зрабілі старшыня Рэлігійнага аб’яднання абшчын прагрэсіўнага іудаізму ў Рэспубліцы Беларусь Якаў Басін («Свабода асобы і рэлігія»), юрыст Дзіна Шаўцова («Рэлігія і заканадаўства аб адукацыі»), пастар мінскай «Царквы Ісуса Хрыста» Барыс Чарнаглаз («Адукацыйная сістэма і талерантнасць»), былы дырэктар мінскай сярэдняй школы №132 Таццяна Недасека («Рэлігія, сям’я, школа»). Тэксты выступаў (або іх тэзісы), а таксама прэс-рэліз па выніках «круглага стала» друкуюцца ў гэтым нумары бюлетэня.

Тэма для калектыўнай гаворкі выкрышталізавалася з працяглага маніторынгу рэлігійнай сітуацыі ў Беларусі, маніторынгу, які пачаўся ў 2002 годзе, падчас прыняцця Закону «Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях». Аналізуючы правапрымяняльную практыку, незалежныя эксперты шмат разоў сутыкаліся з тым, што нормы Закону чыноўнікі вельмі часта трактуюць адвольна, што нормы міжнароднага права імі ігнаруюцца, што не выконваюцца рашэнні высокіх міжнародных інстытуцый. (Да прыкладу можна назваць сітуацыю з мінскай абшчынай Ваішнаваў (абшчына свядомасці Крышны), скаргу якой разглядаў Камітэт па правах чалавека ААН, спадзеючыся атрымаць ад Беларусі «на працягу 90 дзён інфармацыю аб мерах, прынятых для прывядзення ў дзеянне пункту гледжання Камітэта». Было гэта ў 2005 годзе. А справа і сёння на тым самым месцы...)

Можна зразумець вызнаўцаў той ці іншай рэлігіі (канфесіі). Для іх сваё веравучэнне, свая «ісціна» — адзіныя і неаспрэчныя. І гэта недатыкальнае — аднак не абавязковае для выканання іншавернымі або атэістамі. А вось дзяржаўныя ўстановы, чыноўнікі ўсіх рангаў павінны кіравацца выключна этычнымі, юрыдычнымі нормамі, аднолькава ставіцца да ўсіх суграмадзянаў. Не дыктаваць ім духоўнае аднадумства (ідэалагічны стандарт), а даць магчымасць самім рабіць выбар і ладзіць уласнае жыццё. Між тым савецкае ўзгадаванне, атэістычны светапогляд пераважнай большасці прадстаўнікоў улады ніяк не могуць змусіць іх разняволіць духоўнае жыццё грамадства. Вернікі любой канфесіі падаюцца ім дысідэнтамі, іншадумцамі або «схізматыкамі», ад якіх невядома чаго можна прычакаць («нічога добрага»). Славутай беларускай талерантнасці яшчэ шукаць ды шукаць! (Вядома, калі не блытаць яе з людской абыякавасцю.)

Што стаіць перашкодаю да паразумення? Сярод іншага, асобныя палажэнні Закону «Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях» і яшчэ некаторых заканадаўчых актаў. Яны вылучаны і агучаны незалежнымі экспертамі, аналітыкамі, праваабаронцамі, за іх змену выказаліся 50 тысяч удзельнікаў Кампаніі па абароне права на свабоду сумлення. І змаганне за іх перагляд ці адмену працягваецца. На парадку дня паўстае іншая актуальная справа — рэлігійнае навучанне, асветніцтва. Як навучыць любіць і шанаваць сваё, не абражаючы суседа-іншаверца, як працаваць з ім разам на карысць сваіх супольнасцей, краіны, народа? Як узгадоўваць з малых гадоў гэтую самую талерантнасць? І шчырую ўласную веру адначасова.

Эксперты і ўдзельнікі сустрэчы пасля некалькіх гадзінаў размовы пагадзіліся, што абмеркаванне заяўленай тэмы вартае працягу, што гэты «круглы стол» можна лічыць пачаткам шырокай грамадскай дыскусіі па ўзнятых пытаннях, што гаворка наспела даўно і належнае вырашэнне некаторых праблемаў здольнае палепшыць узаемаразуменне паміж людзьмі, агульны духоўны і маральны стан грамадства.

Дыскусія пачалася адразу пасля выступу Якава Басіна, які звярнуў увагу на тое, што ў нашай краіне «кожны вернік для адпраўлення сваіх рэлігійных патрэбаў павінен належаць да якой-небудзь зарэгістраванай рэлігійнай арганізацыі», а гэта «вядзе да грубага парушэння індывідуальных правоў чалавека, бо фактычна абавязвае грамадзяніна дэклараваць сваю рэлігійную прыналежнасць» і «супярэчыць артыкулу 5 гэтага ж Закона («Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях». — Рэд.), які гаворыць, што «ніхто не абавязаны паведамляць пра свае адносіны да рэлігіі і не можа зведваць якога-небудзь прымусу пры вызначэнні свайго стаўлення да рэлігіі, да вызнання той ці іншай рэлігіі, да ўдзелу або няўдзелу ў дзейнасці рэлігійных арганізацый».

А якія функцыі ў сапраўднасці выконвае сёння Апарат упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей? Цэнзара? Кантралёра? Святар Аляксандр Шрамко звярнуў увагу прысутных, што статус гэтай установы гады два назад быў паніжаны. Хоць усё роўна туды трэба насіць на подпіс розныя паперы, хоць бы запрашэнне для замежных гасцей... Ці рэлігійныя арганізацыі маюць там дарадцаў і абаронцаў сваіх інтарэсаў? Якаў Басін нагадаў пра ўласныя спробы прапанаваць чыноўнікам Апарата тыя ці іншыя ініцыятывы. Адказ заўсёды адзін: у нечым вы маеце рацыю, але яшчэ не час займацца гэтым. Спадара Басіна падтрымаў юрыст Сяргей Луканін, распавядаючы пра перыпетыі збору подпісаў у рамках Кампаніі па абароне права на свабоду сумлення.

Юрыст Дзіна Шаўцова звярнула ўвагу на тое, што дзяржаўныя ўстановы адукацыі (свецкія!) паводле заканадаўства не павінны займацца фарміраваннем стаўлення да рэлігіі. Аднак адсутнасць прававой культуры і нігілізм многіх выкладчыкаў і аўтараў падручнікаў па рэлігія- або грамадазнаўству па-ранейшаму адчуваюцца ў ацэначнай падачы ведаў пра тыя ці іншыя рэлігіі (канфесіі). Як прыклад яна назвала негатыўную трактоўку пратэстанцкіх цэркваў, шырокае ўжыванне ў дачыненні да іх наймення «секта», што ў постсавецкай свядомасці адназначна асацыюецца з чымсьці страшным і небяспечным. Праблемы паўсталі апошнім часам і перад тымі вернікамі, якія імкнуліся выхоўваць дзяцей у сям’і, каб пазбегнуць уплыву ідэалагізаванай агульнаадукацыйнай школы і не заўсёды пажаданага «вулічнага» асяроддзя. Хатняе навучанне іх цяпер «зачыняецца» новым Законам «Аб агульнай сярэдняй адукацыі».

Эмацыйна ўспрыняў гэтую сітуацыю спадар Алесь Белы, бацька чатырох дзяцей. Ён працягваў развіваць свае ідэі, дапаўняць тэкст выніковага прэс-рэлізу і праз некалькі дзён пасля «круглага стала», калі прэс-рэліз ужо быў разасланы адрасатам. У прыватнасці, спадар Белы лічыць патрэбным больш актыўна і шырока ладзіць сетку прыватных навучальных установаў, дзе выкладанне вялося б з улікам асаблівасцей рэлігійнага светапогляду тых супольнасцяў, якія бяруць адказнасць перад дзяржавай за іх утрыманне. Палітолаг Наталля Васілевіч звярнула ўвагу на тое, што навучанне рэлігіі часам мае састарэлую, непрывабную форму, не улічваюцца змены, што адбыліся ў навакольным свеце. (Ну, хоць бы урбанізацыя ды суцэльная пісьменнасць насельніцтва...) І выкладанне як для дзяцей, так і для старэйшых вядзецца сухой мовай, перасыпанай навуковымі тэрмінамі, хутчэй — штампамі масавай свядомасці. А патрэбен індывідуальны падыход.

Толькі мімаходзь прагучала тэма беларускамоўнага навучання ў дзіцячых нядзельных школах. Грэка- і рыма-католікі сказалі, што выкладанне асноваў веры шмат дзе вядзецца па-беларуску. Але ні праваслаўныя, ні пратэстанты пахваліцца гэтым не маглі.

Дацэнт з Гомеля Віктар Адзіночанка звярнуў увагу прысутных на тое, што колькасць практыкуючых вернікаў у сапраўднасці меншая, чым звычайна падаецца ў друку. І тэма, якую мы абмяркоўваем, не прыярытэтная для большасці насельніцтва. А ў экспертных саветах па пытаннях рэлігіі, дзе яму даводзілася працаваць, вельмі часта пераважае меркаванне людзей, якія свае дысертацыі пісалі яшчэ ў савецкі час, якія па жыцці ідуць атэістамі і камуністамі. Змены ў свядомасці патрабуюць працы і цярпення.

«Як практыкуючы пастар, — пачаў свой выступ Барыс Чарнаглаз, — не магу абмінуць трывожны стан маралі ў грамадстве». Прапаведаваць Евангелле даводзіцца на руінах камуністычнага таталітарызму. І зноў гутарка вярнулася да сям’і. Хто дасць дзецям пачатковыя рэлігійныя веды, калі сям’я савецкая па сваёй ментальнасці? А як быць тым дзецям вернікаў, якіх спрабуюць «зламаць» у агульнаадукацыйнай школе, прымусам запісваючы ў піянеры ці БРСМ, якіх абражаюць аднакласнікі, а нярэдка і настаўнікі? Пра такіх «белых варон» з болем гаварыў Дзмітрый Малюкевіч з Гродна. Відаць, бацькі і абшчына павінны быць гатовыя стаць на абарону сваіх дзяцей. І вытрымаць бой дзеля перамогі веры і талерантнасці.

Менавіта актыўную бацькоўскую пазіцыю падтрымала былы дырэктар мінскай СШ №132 Таццяна Недасека. Не трэба плыць па цячэнні, трэба адстойваць свае правы. Рабіць гэта найлепш паводле заканадаўства, якое, на жаль, мала хто ў нас ведае належным чынам. І не трэба думаць, што адной напісанай заявы ці скаргі хопіць. Паслядоўнасць і настойлівасць, хутчэй за ўсё, дадуць свой плён праз гады. Таццяна Вітальеўна прыгадала, як у школе, дзе яна працавала амаль два дзесяцігоддзі, у 1990-ыя гады былі створаны класы з выкладаннем іўрыту, класы з пратэстанцкім ухілам... Так, было шмат праблемаў. Магчыма, сёння, пры змененай грамадска-палітычнай сітуацыі, гэта было б яшчэ складаней зрабіць, але ўсё роўна кожны раз пачынаць трэба з гуртавання бацькоў, з выбару настаўнікаў, якія разумеюць нестандартную сітуацыю і гатовыя праявіць сябе ў нечым новым. Школа павінна быць вольнай ад ідэалогіі, толькі даваць грунтоўныя веды і вучыць наладжваць кантакты з рознымі людзьмі. А ў краіне абавязкова павінна быць альтэрнатыўная адукацыя. І навучанне рэлігіі — не панацэя, а толькі адзін з варыянтаў выхавання нашых юных суграмадзянаў.

Татур В. Закон, адукацыя, талерантнасць - «За свабоднае веравызнанне» № 19, красавік — май 2008

Дапісаць новы камэнтар

Значэньне поля ня будзе паказанае публічна ні ў якім разе.
CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 14 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.